1456-1492 Monety koronne Kazimierza Jagiellończyka

W 1447r. nowy król Kazimierz Jagiellończyk obejmuje koronę po swoim zmarłym bracie Władysławie Warneńczyku. Jest to drugi z synów Władysława Jagiełły. Przypomnijmy też z poprzednich częsci iż od 1440r. mennica krakowska jest zamknięta.

Podłe denarki krążące w obiegu są problemem najwyższej rangi w owym okresie. Sejmy muszą stosować przypomnienie pod groźba kary iż kurs tych denarków to 9 na półgrosz Jagiełły. Ludność nie chcę akceptować takich proporcji. Fałszerstwa są na porządku dziennym. Mnożą się “prywatne” mennice, w 1467r. ścięto kasztelana nakielskiego który urządził sobie mennice w swoim zamku. Nie jest to specjalnie dziwne gdyż na denarach osiąga się spore zyski i to nawet przy oficjalnych 2 łutach próby co dawało niecały 1gram czystego srebra na grosz, podczas gdy półgrosze Jagiełły miały 1,5g na grosz. Denary bije i król Kazimierz od otwarcia mennicy w 1456r. zachowując tę samą podła stopę menniczą. Jednak już pod koniec panowania dotychczas “dobry” półgroszek tak spodleje, że dorówna w swojej lichości (w liczbie srebra na grosz obliczeniowy) do denara.



Foto z archiwum www.wcn.pl

Zostawmy te podłe denarki i przyjrzyjmy się półgroszom. Na północ od Polski zaczynają zbierać się czarne chmury. Związek miast Pruskich ma dość rządów krzyżackich, 6 lutego 1454r. wybucha powstanie anty krzyżackie, zajęty zostaje zamek w Toruniu. Miasta pruskie proszą króla o inkorporacje do Korony. Z jednej strony jest to niezwykła szansa na odzyskanie dla Polski Prus z drugiej kasa na wojnę pusta. Król decyduje: “6 marca 1454 podpisuje akt inkorporacji, jednocześnie wypowiadając Zakonowi wojnę.”

Wojna to ogromne koszty, tym razem to same miasta pruskie chcą podjąć ciężar wydatków. Król godzi się na wybicie w Toruniu “Szeląga Ziem Pruskich” oraz w 1457r. szczodrze nadaje prawa bicia monet Toruniowi i Gdańskowi za ich postawę w wojnie. To jednak temat na osobny ciekawy artykuł.

Sam król i Polska oczywiście nie obędzie się bez wydatków na cele wojny. W 1455r. na Sejmie Łęczyckim zarządzono wybijania półgroszy. Już w następnym roku mennica koronna zostaje otwarta.

Zarząd mennicy jako naczelnemu mincmistrzowi dostaje się w ręce Stanisława Morsztyna w okresie 1456-1479r. Mincmincerzem zostaje Mikołaj Kirchen (S.Kubiak rozważa też możliwość pochodzenia liter od Piotra Kosara) stąd na półgroszach, widzimy litery MK lub KM (S.Kubiak w swojej pracy piszę iż nie napotkała żadnego półgrosza KM).

W literaturze np Gumowski w “Podręczniku Numizmatyki” i Kałkowski w “1000 lat monety polskiej” datują półgrosze TM na lata (1456-1468) a półgrosze MK na lata (1468-1479) a czyli zupełnie inaczej (odwrotnie) niż S.Kubiak, która jednak tu cytujemy, za pracą “Monety koronne z drugiej połowy XIVw.”

Dane metrologiczne półgroszy tego typu na podstawie danych zdjętych z fizycznych 14 monet za S.Kubiak:

Waga średnia: 1,46g Średnica: 20,9mm do 23,55mm Próba: (0,342-0,486)



Foto z archiwum www.wcn.pl

Mennica dalej znajduje się w ręce Stanisława Morsztyna i jego inicjały widzimy na kolejnych półgroszach razem z nieznanym “T”. Dziś uważa się iż inicjał T pochodzi od podskarbiego królewskiego Tomasza Trąbczyńskiego. Półgroszki te pochodzą z lat 1471-1479r. podpisywane są inicjałami TM lub MT (i tutaj S.Kubiak mówi o nienapotkaniu wersji MT).
Dane na podstawie 11 monet

Waga średnia: 1,43g Średnica: 20mm do 22,8mm Próba: (0,374-0,520)



Foto z archiwum www.wcn.pl

Kolejny okres to mennica we władaniu Piotra z Kurozwęk, herbu Poraj. Nadużywając stanowiska spodlił straszliwie półgroszki i zbił wielki majątek. Ludność zwała te półgroszki piorunkami. Dopiero po śmierci w 1498r. za króla Olbrachta skonfiskowano cały majątek zarządzającego. Datowanie to okres 1479-1492r.
Dane na podstawie 631egz.

Waga średnia: 0,88g Średnica: 17,4mm do 21,3mm Próba: (0,200-0,555)




Foto z archiwum www.wcn.pl

W tym nieszczęściu wojennym uratowała nas jedynie zasobność związku miast należących do stanów pruskich, które to wykończyły finansowo Zakon Krzyżacki do tego stopnia ,że Zamek w Malborku zwyczajnie mogliśmy kupić od zaciężnych wojsk za 190 tys. florenów płatnych w ratach. Oczywiście szans na spłatę gotówką nie było, więc pod zastaw poszły inne zamki. Bez wątpienia dobry interes zrobili najemnicy Krzyżacy czyli około 3tys ludzi pod dowódca Oldrzicha Czerwonki z Ledic. Wartość tej transakcji po dzisiejszej cenie złota to około 150mln USD. Dla porównania budżet królewski roczny w tych czasach to 70tys florenów. Jednak prestiż ze “zdobycia” Malborka był zbyt duży by transakcja nie doszła do skutku.

Pogarszanie się półgroszy z roku na rok pokazywało jak bardzo brakowało pieniędzy w skarbcu królewskim. Popatrzmy na stopy mennicze półgroszy jak w przeciągu rządów Kazimierza zjechano ponad dwukrotnie w ilości czystego srebra przypadającego na półgrosza.
Stopy mennicze półgroszy Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka (za M.Gumowskim)

Gatunek monety okres bicia Próba srebra Waga monety waga
srebra
na grosz
półgrosz koronny 1399-1403 (1394-1403) VIII (0,500) 1,58g 1,58g
półgrosz koronny Władysław Jagiełło 1406-1410 (1403-1406) VII (0,4375) 1,58g 1,385g
półgrosz koronny Władysław Jagiełło 1406-1410 (1416-1422 Wschowa) VI (0,375) 1,58g 1,187g
półgrosz koronny Władysław Jagiełło 1410-1414 (1431-1434) V (0,3125) 1,58g 0,989g
półgrosz koronny Kazimierz Jagiellończyk (KM/MK) 1456-1471 VI (0,375) 1,58g 1,184g
półgrosz koronny Kazimierz Jagiellończyk (TM/MT) 1471-1479 VI (0,375) 1,30g 0,98g
półgrosz koronny Kazimierz Jagiellończyk (h.Poraj) 1479-1492 VI (0,375) 0,92g 0,689g