1337-1370 Grosz krakowski i kwartnik Kazimierza Wielkiego

Grosz krakowski moneta legenda. Pierwsza gruba polska moneta. Czas więc rozprawić się z jej genezą oraz wyprostować mity i legendy oraz wyjaśnić rozbieżne stanowiska wielu historyków.


Rycina: Grosz krakowski Kazimierza Wielkiego reprodukowany z dzieła K.Stronczyńskiego “Dawne monety polskie” 1885r.
Avers: KAZIMIRVS PRIMUS, DEI GRACIA REX POLONIE,
Revers: GROSSI CRACOVIENSES

Przez cały wiek XIX i połowę XXw. jedyną wersją niemal aksjomatem było stwierdzenie iż reforma groszowa miała miejsce w 1338r. Za dowód posłużyły wyłącznie dzieła pisane jak wspomniane w wątku o reformie denarowej zapisy kolektorskie o nowym “żelazie” - “ferrum magnum” (przyrząd w postaci otworu przez które nie mogły wejść monety poprawne a przelatywały obcięte czy niedoważone) ustanowione “per dominium regem” czyli z cechami oficjalnego normatywu.

Piekosiński, Stronczyński i Grodecki bez zastrzeżeń przyjęli iż nowe “żelazo” dotyczy grosza krakowskiego i datowali reformę groszową na 1338r. Co ciekawe literatura aż do XVIII wieku nic o groszach krakowskich nie pisze, poza ogólnymi wzmiankami iż takowe były. Co ciekawe datując reformę na 1338r. ewidentnie zasugerowano się, iż grosze krakowskie były opłacalną operacją fiskalną polegająca na wycofaniu groszy praskich Jana I i przetopieniu na grosz krakowski z niemałym zyskiem.

Przypomnijmy iż grosze krakowskie ważyły a właściwie ich średnia modalna znanych 37 sztuk wynosi 3,177gr, a próba srebra dla dwóch zbadanych egzemplarzy 0,775 (Terlecki Reforma Monetarna str 261 egz prawdopodobnie z Muzeum Narodowego w Warszawie) i 0,750 (p.Dzikowski egz z własnego zbioru badany metodą narysu) , dawniejsze badania mówią o 0,845 (Piekosiński), 0,930 (Mader i egz z jego zbiorów - dziś zaginiony). Ustalenie wagi menniczej na 3,272g jest wielce oczywiste bo 60×3,272g dawało grzywnę krakowska. Popatrzmy więc na równoletni grosz Jana I czyli 3,71g wagi przy próbie XIV łutowej (0,875). Patrząc na wymiar i wagę operacja przetopienia i przebicia mogła być opłacalna. Na tej podstawie łatwo wywnioskować koniec bicia groszy na okres reformy króla Karola IV który zmniejszył wagę grosza praskiego czyli rok 1347r.

Cała ta teoria miała zbyt wątłe podstawy bo nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach archeologiczno-numizmatycznych. Do dziś znany 12 znalezisk zawierających grosze krakowskie. Badanie daty zakopania czy schowania skarbu szacuje się na podstawie najmłodszej monety ze zbioru. 7 zbiorów znalezisk da się dosyć dobrze datować między 1370 a 1400r. Np Skarb z Ozorkowa odkryty w 1972r. na 2000monet zawierał 4 grosze Kazimierza, ale też grosz hrabstwa Klewe Adolfa I bity od 1368r.

Do ciekawostek należy zaliczyć wzmianka w dziele Tadeusza Czapskiego z 1800r. “O rzeczy menniczney w Polszcze i Litwie dla uczniów Wołyńskiego Gimnazjum” o odnalezionych groszach krakowskich w Będzinie w roku 1789, który zamiast klasycznego rewersu z orłem i napisem “Grossi Cracovienses” miał orła z napisem “GROSSI PRAGENSES”, dzisiaj nieco powątpiewa się w ich istnienie ale wykluczyć się nie da. Żaden z nich nie zachował się do dziś.

Kiersnowski znany badacz zjawisk monetarnych, jednak wyraźnie zanegował dotychczasową teorie datując kwartniki i grosze na lata 1367-1370r. W tym wypadku nie ma mowy o zyskach z mennicy gdyż jak napisał T.Czacki “światły probierz JP Schroder czynił przy mnie doświadczenie i tak znalazł te grosze, iak grosze Karola IV być powinny”. Jeśli przyjmiemy iż grosze krakowskie były bite w latach 1367-1370 to przy przebijaniu monet czeskich (współczesnych groszom czyli grosze praskie Karola IV) na grosze krakowskie zysku być nie mogło .

W wypadku kwartników istotnie pierwsza wzmianka tej monety to Księgi Ławnicze Krakowskie 1367r. Kwartnik musiał poprzedzać grosza gdyż wywodzi się w jednostki wagowej i obrachunkowej skojca jako jego 1/4, gdyby istniał grosz krakowski od 1338 roku raczej kwartnik nazwany byłby półgroszem.

Kwartnik dosyć szybko tracił na wadze i srebrze powodując skargi mieszczan i dochodzenie wobec kierownika mennicy krakowskiej Bartka. W 1369r. wartość kwartnika to już tylko 1/3 grosza (Kod Dyplomatyczny Małopolski I, str 300). W materiale zabytkowym wypada wyróżnić dwa typy kwartników:
1) Postać króla na wprost z jabłkiem w wyciągniętej ręce,



Foto z archiwum www.wcn.pl : Kwartnik Typ I - w stanie III+ sprzedany na aukcji WCN 13 za 984zł w 1997r.

2) Postać króla na wprost z jabłkiem królewskim w ręku, trzymane przy piersi.



Foto z archiwum www.wcn.pl : Kwartnik Typ II - w stanie II sprzedany na aukcji WCN 13 za 1049zł w 1997r.

Dane wagowe 167 egz tych kwartników maja bardzo rozbieżne wartości i tak dla typu I między najlżejszym a najcięższym to (od 1,01g do 2,10), dla typu II to (od 0,8 do 2,10), przy czym większość monet kwartników mieści się w okolicy 1,4 do 1,7g a więc odpowiada mniej więcej połowie grosza krakowskiego (3,2g). Po części znajdujemy to dowód iż grosz krakowski powstał później od kwartnika wkomponowany w istniejące kwartniki. Z policzenie grzywny krakowskiej na 96 części wychodzi iż kwartnik musiał w pierwszym okresie ważyć około 2gram co dawałoby idealny obraz 1/4 skojca i 1/96 grzywny krakowskiej. Patrząc na wagę grosza krakowskiego by wpasować gow kwartniki musiał ze swoją waga być emitowany gdy kwartniki spadły wagowo już do 1,6g.

W podobny czasie czyli pod koniec panowania władcy powstać musiała najrzadsza moneta czyli ćwierć grosz, ten zasadniczo ma wagę w dosyć wąskim zakresie 0,71 do 0,77g co odpowiada ściśle groszom krakowskim i kwartnikom o wadze 1,5g. Wydaje się iż chronologia: kwartnik, grosz, ćwierć grosz jest właściwa.

Na zakończenie warto przypomnieć tekst “O monecie” wchodzący w skład Statutu Wielkopolskiego. Głosi on iż jeden władca, jedno prawo, powinna być także jednakowa moneta w całym królestwie. Tekst ten datowany pierwotnie na 1347r. u stronników groszy krakowskich bitych od 1338r. traktowany był jako usankcjonowanie tego faktu ex post. Dzisiaj ten tekst traktowany jest jako postulatywny a nawet przewidujący potrzebę reformy a więc będący zapowiedzią a nie jej usankcjonowaniem. Datowanie tych petytów dziś szacuje się na 1359r. jako zupełnie odrębna rzecz od Statutów Wielkopolskich. Dziś szacuje się iż powstanie groszy krakowskich Kazimierza Wielkiego to względy polityczne a nie fiksalne czy osiąganie zysków menniczych. Posrednim dowodem jest zaprzestanie ich wybijanie po śmierci ostatniego Piasta a nie sądze by Ludwik Węgierski nie był zainteresowany ciągnieciem zysków z mennicy gdyby te grosze były tylko owocem korzystanego przebijania groszy praskich na gorszą próbe.

Stopa mennicza monet za Kazimierza Wielkiego oraz grosze praskie od 1300-1370r.

Gatunek monety okres bicia Próba srebra Waga monety waga srebra na grosz
grosz krakowski

Kazimierz Wielki

1367-1370 XIII 1/2 (0,843) 3,177-3,272 2,76g
grosz praski
Wacław II
1300-1305 XV (0,937) 3,71g 3,484g
grosz praski
Jan I
od 1310 XIV 1/2 (0,905) 3,71g 3,34g
grosz praski
Jan I
od 1327 XIV (0,875) 3,71g 3,24g
grosz praski
Karol IV
od 1360 XII - XIII (0,750- 0,875) 3,40g 2,55-2,975g