1315-1333 Reforma monetarna Łokietka.

Dzisiejszym tematem jest reforma monetarna jaka nastąpiła za Władysława Łokietka około roku 1315r. Reforma ta miała duże znaczenie w sposobie myślenia i liczenia, ale w dzisiejszej numizmatyce jest traktowana po macoszemu i Łokietek kojarzy się dziś głównie z florenem (czasami zwanym dukatem). Powód “milczenia numizmatyków” wydaje się dosyć oczywisty, reforma ta nie niosła za sobą nowej monety polskiej, fizycznego namacalnego dowodu zmian. Jednak dla sposobu rachowania i rozliczania miała ona niebagatelne znaczenie i stanowi pierwszy krok do pojawienia się monety groszowej ale już za czasów następcy Łokietka.

Główne założenia reform to pojawianie się nowych pojęć obrachunkowych w sensie nominałów monet i ich wielokrotności obliczeniowych. Czas zwykłych prostych denarów liczonych na wagę lub na kopy zbliża się do końca.

Reforma wprowadza pojęcia:

- grzywna rachuby polskiej lub krakowskiej zawierająca 48 groszy praskich. Wielkość obrachunkowa (trzeba pamiętać ,że wiele lat później będzie to zupełnie co innego niż grzywna krakowska traktowana jako wielkość wagowa czyli ok 196-198gram)

- grosz praski czyli podstawowa grubsza moneta, choć nie przeznaczona dla Polski to zaakceptowana przez kupców w Polsce i silnie w Polsce obecna. Grosz praski bity w Kutnej Horze w latach 1300-1305r. przez króla Czech i Polski Wacława II, a następnie przez Jana I Luksemburskiego króla Czech 1310-1346r. Grosz praski w niemal niezmienionej formie wizualnej dotrwał aż po XVI wiek.
(Notabene Jan Luksemburski był “tytularnym królem Polski” i rościł pretensje do tronu Polskiego)


Foto: Grosz praski Wacława II 1300-1305r.
Autor:mzopw Źródło: Wikipedia licencja: pl:GNU FDL

Grosz za Wacława II miał wagę ok 3,5grama, w teorii próbę XV łutową(0,937) w istocie było to jednak ok (0,930) tak czy siak, traktowano to jak “czyste srebro”. 3,5grama X 48 groszy dawało 167gram “czystego srebra” , co z kolei przy obniżonej próbie do XIII 1/2 łuta (0,842) dawało odpowiednik grzywny krakowskiej wagowej, czyli 196-198gram.

- denar próby XIV łutowej o wadze 0,34g jaki był bity za Łokietka stanowił 1/12 wartości kruszcu grosza praskiego a jednoczenie 576 takich denarów ważących łącznie 196,84g dawało grzywnę krakowską jako jednostkę wagową.


Rycina: Denary Łokietka reprodukowane z dzieła K.Stronczyńskiego “Dawne monety polskie” 1885r

Jak widać mamy w tym okresie równoważną grzywnę wagową i obrachunkową. Oraz niemal idealny odpowiednik w ilości kruszcu w monetach. Srebro w 12 denarach odpowiadało srebru w 1 groszu praskim.

Pełna zgodność wartości jednostek wagowych i obrachunkowych nie mogła się długo utrzymać gdyż sam grosz praski tracił srebro z roku na rok. Jednak jako moneta obca nie była wymieniana obowiązkowo na nowe emisje i w Polsce długo utrzymywała swoja wartość nabywczą.

Nieco inaczej było z denarem w latach 1316-1320 denar waży już tylko 0,25gram przy próbie XII łutowej (0,750), a następnie zachowując wagę zmniejszył próbę do VII łutów (0,437). Tym samym zawartość srebra w denarze a co za tym idzie w grzywnie obrachunkowej spadła trzykrotnie. Mimo to system ten utrzymał się (formalnie) aż do do 1334r. czyli do pierwszej reformy Kazimierza Wielkiego w której to reformie grosz praski (też coraz mniejszy i gorszej próby ale jednak mniej “okradany ze srebra”) kosztował już oficjalnie 16 a nie 12 denarów. Denar został zdewaluowany.

Ale to już temat na następną opowieść czyli reformy Kazimierza Wielkiego.

Stopa mennicza monet za Władysława Łokietka

Gatunek monety okres bicia Próba srebra Waga monety waga srebra na grosz
denar 1315-1316 XIV (0,875) 0,34g 3,603g
denar 1316-1320 XII (0,750) 0,25g 2,250g
denar 1320-1333 VII (0,437) 0,25g 1,311g
grosz praski
Wacław II
1300-1305 XV (0,937) 3,71g 3,484g
grosz praski
Jan I
od 1310 XIV 1/2 (0,905) 3,71g 3,34g
grosz praski
Jan I
od 1327 XIV (0,875) 3,71g 3,24g

Kurs monet i jednostek rozliczeniowych

Pogrubione wartości wyrażone są w monecie

grzywna wiardunek skojec grosz denar
1 4 24 48 576
1 6 12 144
1 2 24
1 12